සටහන සහ ඡායාරූප
මහාචාර්ය නිමාලි තක්ෂිලා විතානගේ,
ආන්ද්රා විශ්වවිද්යාලය, ඉන්දියාව
ශ්රී ලාංකේය බෞද්ධ ජනතාවගේ මෙන්ම සමස්ත ලෝක බෞද්ධ ප්රජාවගේත් මහත් ගෞරවාදරයට පත් අනුරාධපුර වැඩහිඳින ශ්රී මහා බෝධීන්වහන්සේ ජීවමාන ලිඛිත ඉතිහාසයක් ඇති ලෝකයෙ පවතින එකම ශාකයයි. සිද්ධාර්ථ ගෞතම බෝධිසත්වයාණන් වහන්සේ ගෞතම බුදුන් ලෙස බුද්ධත්වයට පත් වන්නේ මෙම ඇසතු බෝරුක මුලදීය. ගෞතම බුදුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයෙන් පසු සත් සතිය ගතකිරීමේදී සතියක් පුරා අනීමිස ලෝචනයෙන් කෘතගුණ දැක්වූ මහා බෝධිය මෙයයි.
ඉන්දියාවේ ගයා සිට බෝධීන් වහන්සේ ලංකාවට වඩමවාගෙන ඒමට පෙරාතුව උන්වහන්සේට අශෝක අධිරජු පුදසත්කාරය කළ අයුරුත් ඊටත් පෙරාතුව සැරියුත්, මුගලන් අගසවුවරුන් ඇතුළු මහා රහතන්වහන්සේලා පුදසත්කාර කළ ආකාරයත් මහා බෝධි වංශයේ සඳහන් වේ. එමෙන්ම බෝධි වන්දනය ආරම්භ වූයේ බුදුරදුන් සිටි සමයේ සිට බව කාලිංග බෝධි ජාතකයේ සඳහන් වේ.
මේ සියලුම ග්රන්ථයන් මුලින් සිංහල බසින් ලියා පසු කලෙක පාලි බසට පරිවර්තනය කර ඇත. නමුත් මේ වනවිට පාලි වලින් ලියවුණු බෝධි වංශය භාවිතයේ පවතී. මූලික ග්රන්ථයට අදාළ විචාර බොහොමයක් දැකිය හැකි වේ. එමෙන්ම හතරවන පරාක්රමබාහු රජු සමයේ විලගම්මුල මාහිමි විසින් සිංහල මහා බෝධි වංශය රචනා කර තිබේ. මේ සටහන ලියවෙන්නේ පාලි බසින් ලියවුණු ග්රන්ථවලට අනුකූලවයි. මේ සඳහා සිංහලෙන් ලියූ තල්පත් මෙන්ම සංස්කෘත මිශ්ර පාලි බසින් ලියවුණු කරුණු ද අඩංගු වේ. එමෙන්ම සමන්තපාසාධිකාව රචනා කළ අරවඝෝෂ හිමි සමග වැඩ විසූ උපතිස්ස හිමි විසින් පාලි බසින් රචිත මහා බෝධි වංශය මෙහිදී අවධාරණයට ගැනේ.
මුල්ම අවධානය යොමුවන්නෙ කාලිංග බෝධි ජතකයටයි. බෝධි වන්දනය බුදුරදුන් ජීවමානව සිටින කල්හිම අනුමත කළ අයුරු මෙහිදී විස්තර කෙරන්නේ මෙලෙසය.
“බුදුරජාණන් වහන්සේ ජේතවනාරාමයේ වැඩවසන කල්හි ආනන්ද මහරහතන් වහන්සේ විසින් කරන ලද බෝධීන් වහන්සේ වැඳපුදා ගැනීම පිළිබඳ විමසුමකදී මෙලෙස උන්වහන්සේ පහදා දී තිබේ.
තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑමට ආසන්න බව අසා සැවැත්නුවර වැසියෝ මල්මාලා ද සුවඳ මල් වඩම් ද අතැතිව ජේතවනයට පැමිණියහ. ඔවුන්ට ගෞරවය දැක්වීමට වෙනත් තැනක් නොලැබී, ඔවුන් ඒ සියල්ල සුවඳවත් වූ කුටියේ දොරටුව අසලින් තබා නික්ම ගියහ. මෙය ඔවුනට මහත් සතුටක් විය.
එහෙත් අනාථපිණ්ඩිකට එය අසන්නට ලැබිණි. තථාගතයන් වහන්සේ ආපසු වැඩම කළ පසු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ “ස්වාමිනී, තථාගතයන් වහන්සේ වන්දනාවේ යන විට මේ ආරාමයට පැමිණෙන බැතිමතුන් බුදුන් වහන්සේට පූජා කිරීමට රැගෙන ආ බොහෝ දේ ඉතිරි වී ඇත. සුවඳ මල් වඩම්, මල්මාලා පුදා මිනිසුන්ට ගෞරව කරන්නට තැනක් නැත. මේ බව උන්වහන්සේට දැනුම් දිය හැකිද? අරමුණ.” ඒ අනුව ආනන්ද තෙරුන් මේ පිළිබඳ බුදුරදුන් ගෙන් මෙසේ විමසීය. ස්වාමීන්වහන්ස බැතිමතුන්ට ඔබවහන්සේ සිහිපත් කරමින් වන්දනා මාන කළ හැකි ස්ථාන කීයක් තිබේද? “ආනන්ද තුනක්”
“ඒවා මොනවාද?”ශරීර ධාතුවක්, භාවිත හෝ අඳින ධාතුවක්, ස්මාරක ධාතුවක්” –
“ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේ ජීවත්ව සිටින කාලය තුළ බුදුමැඳුරක් කළ හැකිද?” “නැත, ආනන්දය, ශරීරයට පමණක් මූලිකව සිදු නොකළ යුතුය ?” “ නිර්වාණය අනුස්මරණය කිරීම සුදුසුය, මන්දයත් නිර්වාණ අවබෝධය රඳාපවතින්නේ පරිකල්පනය මත පමණි ”
ජේතවන දොරටුව අබියස පිහිටි බෝධීන් වහන්සේ නමක් වැඩමවීම සුදුසුද?” “ආනන්දය, කෙසේ හෝ එසේ කළ මැනව, එය මට වාසස්ථානයක් වනවා සේම වෙයි.”
මේ බව අනාථපිණ්ඩිකට ද විශාඛාවට ද රජුට ද මෙය දැනගත හැකි විය. ඉක්බිති ජේතවන දොරටුව අසල දී බෝසත් වහන්සේට හිඳීමට වළක් ඉවත් කර, “මට ජේතවනය ඉදිරිපිට බෝධීන් වහන්සේ නමක් සිටුවන්න අවශ්යයි, ඔබ වහන්සේ මට මහා බෝධීන් වහන්සේ ගේ ඵලයක් ලබාදෙනව ද” කියා මොග්ගල්ලාන ප්රධාන මහරහතන් වහන්සේට වදාළ සේක.
ඒ සඳහා මුල් වූ වැඩිහිටියෙකු හොඳින් කැමැත්තෙන්, බෝධීන් වහන්සේ යට වේදිකාවට වාතය හරහා ගියේය. ඔහු තම සිවුරෙහි නටුවෙන් වැටෙන නමුත් බිමට නොපැමිණි ගෙඩියක් තබා ආපසු ගෙනැවිත් ආනන්දයට දුන්නේය. එදා බෝධීන් වහන්සේ රෝපණය කිරීමට නියමිත බව වැඩිමහල්ලා කෝසල රජුට දැන්වීය. එදින සවස් කාලයේ රජතුමා විශාල පිරිසක් සමග අවශ්ය සියල්ල රැගෙන පැමිණියේය.
එවිට අනාථපිණ්ඩික සහ විශාඛා ද, ඊට අමතරව සැදාහැවතුන් පිරිසක් ද පැමිණියහ.
බෝධීන් වහන්සේ රෝපණය කළ යුතු ස්ථානයේ වැඩිහිටියා රන් කළයක් තබා එහි පතුලේ සිදුරක් ඇති කළේය. සියල්ල සුවඳැති ජලයෙන් තෙත් කරන ලද පොළොවෙන් පිරී ගියේය. “රජතුමනි, මේ බෝධීන් වහන්සේගේ බීජය සිටුවන්න” කියා එය රජුට දුන්නේය.
නමුත් තම රාජ්යය සදාකාලිකව තමන් අත නොතැබිය හැකි බැවින් එම බීජය අනාථපිණ්ඩික නම් මහා වෙළෙන්දාට පවරා දුන්නේය.
ඉක්බිති අනාථපිණ්ඩික තෙමේ සුවඳැති පස අවුස්සා එය බිම හෙළුවේය. එය ඔහුගේ අතින් බිමට වැටුණු සැණින් සියල්ලන්ගේම ඇස් ඉදිරිපිටම නගුල් හිසක් මෙන් පළලින් පනස් රියනක් උස බෝ පැළයක් හටගත්තේය. සතර දෙසින් සහ ඉහළට කඳ මෙන් රියන් පනහක් දිග විශාල අතු පහක් විහිඳුවයි. ඒ වන විටත් වනාන්තරයට අධිපති වූ ගසක් සේ සිටගෙන සිටියේය.
ආනන්ද මහ බෝධීන් වහන්සේ යට මා විසින් සත්ය සාක්ෂාත් කර ගැනීමේ උච්චතම අවස්ථාව පත්වූවා සේ මිනිසුන්ගේ යහපත සඳහා බෝධීන් වහන්සේ අසල සිට කටයුතු කරන ලෙස”වදාළ සේක.
“ ආනන්ද, මෙම බිම මේ ස්ථානය බර දරාගත හැකි තාක් දුරට, මිනිසුන්ගේ යහපත සඳහාත්, සත්යාවබෝධය ළගාකර ගැනීම සඳහාත් මේ බෝධිය භාවිතා කරන ලෙස මම ඔබ වහන්සේට ප්රාර්ථනා කරනවා” බුදු රජාණන් වහන්සේ දන්වා සිටි සේක.
ආනන්ද හිමිගේ මූලිකතවයෙන් මෙම බෝධීන්වහන්සේ රෝපණය කළ බැවින් ” ආනන්ද බෝධීන් වහන්සේ” නමින් හඳුන්වනු ලැබීය. මේ අනුව පෙනී යන්නේ බෝධි වන්දනය සඳහා බුදුරදුන් ලබාදුන් අවසරයයි. අදටත් ආනන්ද බෝධීන් වහසේ ජේතවනාරාමයේ වඩහිඳිනු දැකිය හැකිය.
කෙසේ නමුදු ශ්රී ලංකාවට වඩම වූ ශ්රී මහා බෝධීන් වහන්සේ බුදුරදුන් විසින් බුද්ධත්වයට පත්වන මොහොතේ වැඩහිඳි ඇසතු බෝ සමිඳුන්ගේ දක්ෂිණ ශාඛාවකි. මහා බෝධි වංශ රචකයා වූ උපතිස්ස තෙරුණුවන් මුලින්ම විස්තර කරන්නේ මේ ඇසතු බෝ රජාණන් වහන්සේට පුද සත්කාර කළ අයුරුයි. ආරම්භය මෙසේ සනිටුහන් තබමින් මෙම ග්රන්ථය රචනා කිරීම මෙසේ ඇරඹෙයි.
“ඉතින් මම දැන් මේ ලේඛනයෙහි ආරම්භයෙහි පහසු කරමින්, ලෝකයාට තෙරුවන්ගේ වචන පැහැදිලිව දැක්වීම පිණිස, සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මුල් භාෂාව වූ මගධී භාෂාවෙන් ආරම්භ කරමි.
ඒ මගින්, පිළිගන්නා ලද භාවයෙන්, සෑම සත්ත්වයෙකුටත් මේ ග්රන්ථය පරිශීලනය කළ හැකිය.
මේ විදිහට, දැන් යම් ප්රශ්න පහක් මෙහි පැමිණෙයි:
- “මහා බෝධි” කියන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ කුමක්ද?
- එය අයත් කා හටද?
- එහි සාම්ප්රදාය වත් පිළිවෙත් මොනවාද?
- කවුරුන් විසින් පිහිටුවනු ලබුවේද?
- කොතැනක පිහිටා තිබේද?
ඊට පිළිතුරු ලෙස:
“මහා බෝධිය යනු
“බෝධි” යනු මාර්ග හතරෙහි ප්රඥාවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ එම ප්රඥාව උපදවාගනු ලැබුයේ මෙම වෘක්ෂය අසල සිටයි. එනිසා එම වෘක්ෂය “බෝධි” යැයි කියනු ලැබේ.
බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මහා ප්රාඥයෙකු වූ බැවින් මේ බෝධීන් වහන්සේ “මහා බෝධි” ලෙස හඳුන්වයි.