පූජ්ය මාදෝවිට වජිරබුද්ධි හිමි
හේවාගම් කෝරළයේ ප්රධාන සංඝනායක, නියෝජ්ය අධ්යාපන අධ්යක්ෂ,
මිහිඳු මහරහතන් වහන්සේගේ ශ්රී ලංකාගමනය කේන්ද්ර කොට ගත් ක්රි. පූ. තෙවන සියවස, ලාංකේය සංස්කෘතික හා ආගමික ඉතිහාසයේ විප්ලවීය සන්ධිස්ථානය සනිටුහන් කරයි. දේවානම්පියතිස්ස රාජ්ය සමයෙහි පිහිටුවන ලද භික්ෂු ශාසනයට සමගාමීව, බුදුදහමේ පංචධාතුමය පදනම සපුරාලමින් භික්ෂුණී ශාසනය ස්ථාපිත වීම, මෙරට ස්ත්රී ප්රඥාව හා ආධ්යාත්මික විමුක්තිය සඳහා වූ විශිෂ්ටතම දායාදය විය. ධර්මශ්රවණයෙන් පසු මහත් පැවිදි අපේක්ෂාවෙන් පෙළුණු අනුලා දේවිය ප්රධාන රාජකීය අන්තඃපුර ස්ත්රීන් පිරිස වෙනුවෙන්, මිහිඳු මාහිමියන්ගේ අනුශාසනා පරිදි අශෝක අධිරාජයාගේ දියණිය වූ සංඝමිත්තා මහරහත් තෙරණිය ලක්දිවට වැඩම කළ සේක. උන්වහන්සේගේ ආගමනය ශ්රී මහා බෝධි දක්ෂිණ ශාඛාව වැඩමවීම තරමටම සුවිශේෂී වන්නේ, භික්ෂුණී ශාසනය පිහිටුවීම සඳහා ද්විත්ව උපසම්පදාවේ (උභතෝ සංඝ උපසම්පදාවේ) අවශ්යතාව පූරණය කිරීම හේතුවෙනි.
පැරණි ථෙරවාදී සම්ප්රදායට අනුව, භික්ෂුණී පිරිසක් පැවිදි කිරීමට භික්ෂු සහ භික්ෂුණී යන උභතෝ සංඝයා වහන්සේගේ සහභාගීත්වය අත්යවශ්ය විය. සංඝමිත්තා තෙරණිය ප්රමුඛ දස නමකගේ භික්ෂුණී සංඝය ඉදිරියේ අනුලා දේවිය ඇතුළු පිරිස උපසම්පදාව ලබාගැනීමෙන්, ලාංකේය භික්ෂුණී ශාසනයේ මුල් පදනම නිල වශයෙන් ස්ථාවර විය. මෙම භික්ෂුණී ශාසනය මෙරට බෞද්ධ ස්ත්රීන්ට ධර්ම විනය ප්රගුණ කිරීමටත්, ත්රිපිටකයේ අන්තර්ගත ‘ථේරී ගාථා’ සම්ප්රදාය අනුගමනය කරමින් අරහත්වයට පත්වීමටත් විශාල පිටිවහලක් විය. එය සමාජ සංස්ථාවේ ස්ත්රීත්වයට හිමි වූ ගෞරවනීයත්වය ඉහළ නැංවූ බව විද්වත්හු පිළිගනිති.
චිරාත් කාලයක් පුරා පැවැති මෙම අභිමානවත් භික්ෂුණී ශාසනය, දේශපාලන අස්ථාවරත්වය, විදේශ ආක්රමණ සහ ආගමික පරිහානිය වැනි විචල්යයන් හේතුවෙන් ක්රි. ව. 11 වන සියවස පමණ වන විට මෙරටින් අභාවයට පත්වූ බව පුරාවිද්යාත්මක හා ඓතිහාසික සාධකවලින් සනාථ වේ. මෙය ලාංකේය බුද්ධ ශාසනයේ මහානීය සම්ප්රදාය අහිමි වීමක් ලෙස සැලකිය හැකිය. අභාවයට පත් වූ භික්ෂුණී ශාසනය යළි පිහිටුවීම සඳහා පසුගිය ශතවර්ෂයේ අග භාගයේ සිට පුළුල් ප්රයත්න දියත් විය. තායිලන්තය, කොරියාව වැනි අනෙකුත් ථෙරවාදී සහ මහායාන රටවලින් උපසම්පදාව ලබාගත් භික්ෂුණීන් වහන්සේලාගේ මැදිහත්වීමෙන්, ශ්රී ලංකාවේ භික්ෂුණී ශාසනය ප්රතිෂ්ඨාපනය වීම වත්මන් යුගයේ කැපී පෙනෙන ආගමික සිදුවීමකි. නූතන භික්ෂුණීන් වහන්සේලා ශාසනික මූලධර්ම සහ සමාජ අවශ්යතා අතර සමබරතාවක් රකිමින්, විද්යාත්මක හා ධර්ම අධ්යාපනය ප්රචලිත කිරීම, භාවනා යෝගී ජීවිතය ප්රගුණ කිරීම, අන්තර්ජාතික මට්ටමේ ධර්ම දූත මෙහෙවරෙහි නිරත වීම, ළමා හා කාන්තා සුබසාධන කටයුතුවලට දායක වීම වැනි ක්රියාකාරකම් ඔස්සේ ශාසනික වගකීම ඉටු කරති.
කෙසේ වෙතත්, වර්තමාන භික්ෂුණී ශාසනයට පූර්ණ ශාසනික පිළිගැනීම සහ නීතිමය ආරක්ෂාව සම්බන්ධයෙන් තවමත් විද්වත් මට්ටමේ හා ශාසනික මට්ටමේ මතභේද පවතී. භික්ෂුණී ශාසනයේ ඓතිහාසික විනය සම්ප්රදාය සහ නූතන ප්රතිෂ්ඨාපන ක්රමය පිළිබඳ ගැඹුරු සංවාදයක් මේ සඳහා අත්යවශ්ය වේ. මහින්දාගමනයෙන් ලද භික්ෂුණී ශාසන දායාදය යළි පෝෂණය කිරීම, බුද්ධ ශාසනයේ චිරස්ථිතිය උදෙසා අතිශය වැදගත් වන අතර, ඒ සඳහා සමස්ත බෞද්ධ සමාජයේ දූරදර්ශී සහයෝගය හා විවෘත මනස අත්යවශ්ය බව කරයි.